Ма бIехaлуш латта вай дуне. Из кIезига а хеташ, вай мохка-м ба бIехaбенна, баьдеча шайтIий оагIарахар дIаэтта латташ. Даьла хьахоавеча, дукха цунца бал болаш саг вац, тIагIолла яхах дола бусалба ди да вай юкъедаькxа леладеш, наха дIагойтар дохь.


БIеха оамалаш, бIеха уйлаш, бIехадар а, цIена а мел доацар тIаэца лаьрха-м дукхабараш ба, вIалла цуннах хало а, эхьхетар а доацаш, дика оамалаш, цIена дола нигаташ хьахоаеча, бIаргадейча дезаша-м хулац-кх. Ма воча наькъа тIа дIаэтта латта вай таханар кагий нах, царна тIехьабувсаша-м боккхий нах бац. Йилбазо ший болха дикка а, хоза кога тIатоъабаь a дIадеш санна хет, эттача дола гIулахкаг хьажача. ХIара денца ийрчалуч латта дуне, цунца вай хоза, цIена наькъа тIа гIолла лийна бола бусалба нахa a.

Мел дукха баьржаб вайн къаракъ мелархой, иштта гIаьлий увзархой а, кхы дола хIарама гIийбаташ леладеш бола нах а. Шоайл оапаш бувцараш, шоайл зулумаш деш бола нах а. Ва ма ийрчденна а, бIехденна латта вай таханар дуне, цу дуне тIа бахаш бола нах а. Дохьал цхьа зудков хинна Iоэттад-кх вай цхьан хана кIай чокхий дийха лаьтта хинна мохк. Ма хогар вайх нах, ма эзделац лоархар вай хьалха. Тахана-м вайцига доалар дика хеташ, вайх бела а белаш багIаш ба, вай бегдоахаш. Царна из хало ца е, бIеха наькъа тIа этта хоза гIад а даха гIоргдолаша-м вай а да, даьх а, нанах а эхь а ца хеташ.

Ва нах, шайтIаца цхьанна новкъа ца довлаш, Мохьмад Пайхьамарий хьадисаш даг а лаьце, шоай дегаьш а, шоай са а цIенде деза вай массане. Валa сахьаташ тIакхаьчач, укх дунех гIерта а ца гIерташ, цунах юха товса ца луш, атто дIахец вайн хургдолаш. Ламазаш деш, ПIаьраска ден маьждике хьехамашк ла а дувгIаш, даха дезаш да вай, бIеха дола нигаташ йилбаза дIабедоллаш.

Дукха нах ба вайн цу къаракъа тIехьа а баьнна, шоай са а, дог а йилбаза дIа а дехка сапаргатIо йоацаш лелаш. Сел уж даькъаз балар, мала бал тIакхача лела хьогI цу тайпар цIынхой a, царна тIехьа дIатувсалуш бола унхийх беха новкъостий a. Цу хIамах пайда боаларе дувца хIам дацар, амма тхьона хьагуча дане пайд боалашбу гIулакха вIалла а дац оаш лелдер. Зенах ахча мара ца дохкар, кхы могашал кIалдутар совгIа IотIакхета шоан, шун ираз дайна вахара тIа. Цу тайпар нахаг хатта безам ба тха, гIалгIай денал а, гIалгIай эздел а, мичча дахад цара, вай Iадата доагIаша-м дац, сел ираз дайна къаракъ малар.

Веха саг - воаци саг, оалаш дар моцагIа. Ма нийса а, доагIаш а аьнна хиннад цу хана уж дешаш. Даха заманашк вайчар цIын молаш вIалла доагIаш а дацар, ристала эздел вай хьоадеча, тахана-м мутт мо мел из цхьачар, вIалла из хьогал дIацадоалаш. Вай даьй эздела кугаш тIабетталг да из, царах даша а ца дашаш, вайх бизза къонахий хеташ дIалеларг хургда-кх из. ХIаьта къонаха-м хила майрал а, денал а, оамал а, эздел а эшаш да. Ший баген доаладе могаш воацашвар къонахал воал, хIана аьлча эздий кхалсаго тIехьа лорабу ший мотт, шийн наIалт ца алийтар дохь, ший цIагIа a сардам ца сацийтар бахьан долаш. Ишта вехач саго ший мотта лорбаьбац, баш нийса дIавах могаш хинна моттига a яц. 

Яхь йолашву саг, малар хац тхьона, хьажа-м яьхка тугаргдац къаракъа, эздий оамалах из хуле. Вешта бусулба Iаьдалах доагIаш а, мегаш а вIалла дац цIын доалашду хийш а, мутташ а мала. ЖожагIате водача наькъат оттар мара, кхы баш дикагIа дола оагIув йийца вIалла водац из никъ хьаьржа вола саг.

ЧIоагIа къоарга даьннад-кх из Кхалнаха Ди вай наха юкъе, из доацаша-м вахар дац аьнна хет-кх цкъа йолача хана, "Воай, цаI а зIамига дола той мара дий из", раьза боацаш бола кхалнах даггара дохьален лувш.


Цу ден искараг хьажач 1857 шера Iаьмрикера дIахьайяьржай цун овлаш. Вайн массанен дика ховш тайпар, цигара дена дола хIамаш диканец вIалла доацалга, амма хIаьта a ба-кх вай нах тулабенна лела жа мо йилбаза багa чухьежаш. КъораI баш кIезига хеташ, дуне шоай безам боагIаш тайпар даа лаьрха ба-кх вай цхьацбола нах, жожагIате яхаш дола дош хьахезача чIоагIа беламе хеташ.

Ма хьарбаьнна лела вай мехкарий, истий, кхалнах тIадоагIаш дола цIай бахьан долаш. Ужаш бийцбаь лелаша-м вай маIа нах ба, царна дикагIа дола совгIаташ, хозагIа дола зизаш эца гIерташ. Миска бола наха саха дала эттача, ахча дагар деш бола нах, Йилбаза Денош чIоагIа безаме хеташ, ахчаш хула дехьа а, сехьа а дохкаш, цхьaккха кхом а, дагар а доацаш.

Цу тайпар денош фа бахьан долаш хоза хеташ лела вай бусулба нах, бусулба тойш зу а ца зушв. Бусулба деноша-м ший дар, цхьаболчарн ламаз а хул де хала, марха кхаба а, саха дала а. Амма пайдан доацаш дола совгIаташ хIара ден ийдергдолаш ба-кх тхона хьагуш бола, харц наькъат этта болхаш бола бусулба нах.

Иштта дына юстарбаьнна лелаш бола кхалнахаг ловца бахка безам ба тха: Дал имана юха дерзалд шо, нийса бусулба наькъа тIа гIолла даим лела аьттув лолба шоан тха дaза бусулба йижарий. ШайтIац доттагIал дIа а ца тассаш, дала новкъотий хинна отталд шо дIа.

Илли алар хIарам лоархаш да, хIана аьлча ашарашк ладувгIаш вола саг шайтIa зурамаг ладувгIаш вола сага тарлуш хьавоагIандаь.

Бусулба Iаьдалах ашараш алар доагIаш дац, хIарам хIам лоархаш из доландаь. Амма хIаьта а цхьа дукха хьабаьржаб уж илли алархой, дохьал догIа тIехьа, жIаленускалаш гучдоалаш санна. Йилбазац доттагIал тасса лелаш хургба-кх цу тайпар мукъамхой. Царга ладувгIаш вагIача юкъах, ламаз де вийцалуш меноташ, цутIа доале сахьаташ а, нийсалу цара йилбаза пал бахьан долаш.

Мукъам лелабар ший да, бакъда, вай маIанах цу мукъамайме тIа фа дайна лелаш ба хьогI, чIоагIа ха безам ба тха. Оазбараша-м кIезига-дукха товш бале а, оаз боацаш бола маIашархой шоай лергашт дукха согат беце, шоай ладувгIархошт къахийтач царна наIалт саго-м аргдацар аьнна хет тхона. Цара оаз хьахазач, леpгаша-м хул во Iазап ловш санна хьона дохьален хьалувш.

Из ашар лерт дIа ца локхалуш бола кхалнаха-м бац кIеззигагIа, амма нах ахча хьа ма тели яхаш, цу хIама дукха уйлаш царa йиц. Вешта царна фу бе башхало я, мишта тайпар из дале а, хоза ца хетаре, ахча хьателаш хургабацар, хьабаькха ашара ладувгIархой.

Из ашарашт тIехьабаьнна лелараш къорIа йоазувна тIехьа боаларе, дукха дикагIа хургдар цар вахар а, дIалелар а. Цу ашархошт дIа мел луш дола ахча цамогаш уллаш бола берашт иштта унхошт цара дIалурe, боккха маьла болаш леларгбар укх ираз дайна дуне тIа, хоза пайда боалаш новкъостал хургдар унхошт а. Вешта шоррта миска нах ба вай цхьацца деношка сискал хьа ца кхоачаш лелаш, хIара ден нах ба леш, ашарашк ладугIал вай-м дац, эздел лаьца вай дIалела безам болаш хуле.