Аьропе бахаш бола нах чIоагIа сапаргIатанца доаха шоай са, хIана аьлча, гIай яхаш дола дош царна вIалла цадовзандаь. Аьропера мехкахочунна мукъаленац лела йиш я Аьропа Барта юкъе, цхьаккха дохьаленаш отта бокъо йоацаш. Тамашийна вIалла хетаргадац тIаккха уж зунгатий санна Аьропе гIолла дIа а хьа а лелаш хилача. Тамашийна хет вай зIамига бола мехк цхьан аьвлера вокха аьвлеча дIакхача безам эттача, гIайнаш хац тхьона, наькъасацархой хул зизах дизза бай тIа нокхармозий мо хьабаьржа латташ, водар-воагIар гIулакха а доацаш цара соца а веш.

Мосалкхе маьшенац саг араваьлача, даькъасте гIолла чекхавоалаш цхьа бIаь гIайлард нийслургья вIалла дагадоацаш, из араваьнчул тIехьагIа хоза наьха санна дехке воалаш гIулакха отташ. ВIалла цецвала везаш хIам дац из, вай нах шоай мехкара арацабалар, шоай цIена чу уж тIалата багIар.

ГIалгIа ший мехкара аравала эттача, каьхаташ даьхе, кулга каракховда отта везаш хул, хIаьта а бахьанаш хул хьалх доахаш из Аьропе е Iаьмрике ца вахйита, шоай мел могар деш. Цу ираз дайна ХIирий мехк тIехьа халла баленац мара валац дIачу. Амма саг дIавугача хана, вайна из дIавоалача хана е къиза наха юкъе воча хана, цхьаккха дохьале цаотташ, еррига гIайлардаш йоала къайле дIа, цхьаккха мохкагIай доацаш. Цу тайпар башхало вай мехк оттар чIоагIа хала а, нийса доацаш а санна хет дукхагIачарна.

Ма гаьна да-кх вайн цу аьропий гIайнаша тIакхача, вай даькъастера доазувнаш духьала сома йола зIала тараденна латташ да, диткъа дола таьх хьахьокхаденна хIам доацаш. Цудухьа Аьропах даим хьога а хьогаш дагIаргада вай массайта шераш, куркале гIолла гIайновкъараш хIара ден дохьал нийслуш.

Xьалх мишта оалар: цIа даьгача, йокъ юс; саг кхелхача, бала бус. Тахана-м цу кицай дешаш баьца юкъе кIайлдаьннад, хIана аьлча таханар сагий мах шиъ шай долаша-м бац, изза мо саг валач халхетар а дац, цIа даьга дIацадоалаш диссача.

Селхан наха юкъе доттагIал чIоагIа деза лоархаш хинна дале а, хIаьта тахана-м хIара саг ший гIулакхаг хьожа, доттагIа яхаш вола саг, моастагIачул дегазагIа волаш отта цхьа йолача хана. Изза мо сагал а дац вай наха юкъе вIалла лоархаш, цхьабакъада, наха хьалашк ший совле дIагойтар духьа, цIенош хьалдоттаргдолаша-м ба вай мехкахой, шоай доаца ахча кходе аьнна вIалла дагар а доацаш.

Цу тайпар боахамаш е халданза а доацаш е саг чуэца пайдан а доацаш латташ хул массайта шера. Цхьаккха а болха боацаш, ахчац а барт боацаш, наха из дIацахайтар духьа, шоашт во эхь тIакхоачаргадоацаш, тIера цIенкуц хьадеча дIахьо мел долчоа согат хила везаш вац цунна доалахо. Эздел яхаш дола гIулакха тускарач дилла, босе тIара тIера дIацадахтач воале укхаза, цу тайпар во эттача сага. Иза-м атта хIам ма дий, саг чуэца а везац, нахац та а везац. Хьай лоIаме саг ва хьо, цхьаккха гIалгIай Iадатий туралгаш эшаш а доацаш.

Хийла ванна дIавахав хьалдетта данза ков дуташ каша чу цIенда. Вай хьалх денза хьадоагIаш дола тхьовратаг хьажача, дика вола тоъ-пхьаро цхьан шера хьалйотташ хиннай ший вIов, амма тахан зIамига дола цIалг урагIадотта могац вай къонахашт, укхаза хатта а ца дезаш доала цаI хаттар хьал, ахча цатоъар да из е кулгаговзал йоацалг да из. Тхога хаьттача, барт доацалг да из, вай наха юкъе.

Вай вIовнаш йоттача хана, берригаш цхьан дIаэтте, новкъостал де гIертар хьалх, цу ираз дайна кепига ка ца етташ. Тахан цу ахча хьалдиза ца доалаш, лелаш ба уж, ков хьалдеттача а, сен духьа а, мала бахьан долаш из сел доккхий а, Iалаьмате а хьалдотта лаьрха уйла тIалаьцай хьогI аз яхаш. Из бахьан а долаш, ванна дIавалалц лела дуне тIа из ший цIалг хьалдоттанза волаш.

Дукха кегий нах ба вай чархачолгаш арадаькха леладеш. Селхан из доастам дола хIам санна лоархаш хинна дале а, тахана-м чIоагIа сага накъадоалаш а, саго къоабал деш а дола хIам да из.


Ды хехкачо цхьогал лаьцад, гIаш лелачо пхьид лаьцай, оалаш дар хьалх, хIаьта тахана-м духьал маьшенаши, кемаши мара бIарга-м гац дуне тIа лелаш дане. Цудухьа оалаш да-кх тахан, маьшенат ваьгIар гIашло гаппаргаваькхав, фокемат хайнар буне ийрчадаькхад. Бакъа-м да, тIехьа-тIехьагIа вай маIа кегий нах, чархачолгац мара, шоай цхьаннаха баха дагдийха хIам хилач, арабал безам болаш бац-кх. Вай уж ираз дайна маьшенаш кордаяь хила дезаш да-кх царна, кха вIалла хIам деце, вайцига цунца араваьлач, духьал чура мел дола сенпхаьнаш эттIадар мара, кхы баш пайда е гIулакха хула-м хулац.

Чархачолг хехкар во вIалла а дац, цхьачарна цу тайпар оттар доастам хете а, амма чIоагIа накъадоалаш дола нидзоамала куц да из, дунена а, Iалама а цхьаккха зе деш доаца. Цхьа йола маьшенал дукха сихагIа кхоача дIа ший кхача везача чархачолгац араваьннар. Из леладaр дукха ахча а доакхац, хIана аьлча, дына гулъеш санна йол гулъе эшаш вIалла дац, маьшенлотаярг йоацаш лела дика сихо а, масса а. Вай даьш мишта оалар, дын тIа хайча, шод еза; ворда тIа хайча, саьрг беза. ХIаваси-м дезац чархачолга цхьаккха шодамаш а, саьргаш а, духьал ший дегIий нидза мара, дIахьо шаьрра наькъа тIа файтон йодаш мо-м дода из дIа. Вешта ков а лацац дукха моттига дIа, изза мо маьшенотарге йоал дукха моттига совгIа. ЧIоагIа хьурмате хIамилга да из, чархачолг яхаш дола хIам.

Къаст вай наькъаш тIа гIолла, маьшенаш сов а яьнна, чархачолгаш леларгда, вай садоахкаш дола фо цIенагIа долаш, наха а кIезига-дукха Iимерза болаш, отта мегаш да, вешта Iилманхош ала ма оале мехка даьтта дукха диссадац, цун хьурматал деча во вIалла а дац. Изза мо, цхьа оалам даг ца бийхач элургдац, чархачолга тIа хайнар Iалама доттагI хиннав, маьшена бIарга лийкхар дог даьттIа Iийнав.

Вай мехк хьасташ долга дика ховш да, дикка ци хаза-м да уж цхьадараш. Лоамера хьасташ цхьа ший тайпар хул хоза а, мерза а, чам болаш а. Амма гIалашка бац уж вIалла кIезигагIа, цхьа да-кх во, цара хьал да-кх дог урсаца эттIадеш хьадоагIаш. Уж тоаде е царна кулга тоха саг вац вай, царел эшаш долажа, накъа доалажа хIама-м дац вай мехк, гIалашка хIаьта а вета а. ДIайхача дийнах хьогал цар дIа ма доакхий, хий доацаш висача цар кIалхар ма воакхий, иззал бе башхало доацаш вай хилар, цец аммагIа даьнна латташа-м да тхо.

Нускал хий тIа ца доакхаш Iийна саг хургвац вайцига, хьалчoагIа юкъе эггара хозагIа дола дакъа да из, цу тайпар оамале кхы цхьан къама юкъе да а дац. Хий тIа-м вай дIатIа ма доакхий нускал, амма хий хьаэц баш моттига-м хулац-кх лерта. Е кога лайжа нускал цуча Iочуйожар кхераме долаш хула гIулакха е сел бIехо цига латтар бахьан а долаш, дохьал деза дола нус-чокхий бIехадалар каэга оттача везаш хул-кх цхьайолача хана. Кхы баш сурта-м дакха эсало хетаргда, цу ираз дайна моттиге ца даькхач из сурт, дакха моттига кораяь яцаре шоан, хьатIаалар кхераме долаш. Ма ираз дайна латта-кx вай гIалгIай хьаст-моттигаш.

Вай "Белхий" изза мо кхыбараш а гIала нувхалгаш хьагулъеш лелача юкъах, хьасташ кхы бехагIа а, ийрчагIа а отташ латта-кх хьа. Тоъ-пхьарой цIенолгаши гIишлолгаши хьалйоттача юкъах вай деза хьасташ латта-кх хIара денца воча оагIарахар отташ хьа. Из баь бола хьаст кIезига-дукха хоза хургдолаш, баьхка хьашийна а, вайна а дог далоацаш хургдолаш, хьабе могаций вай пхьаройна. Котамий бIу тIехьа хула иттаза хозагIа долаш, тамашийна вIалла дац, наькъархочу баркал алара, наIалт мара ца оалар. Цучара хий ца мал саг хьогала ле лаьрха-м хул.

КIезига-дукха хьажа мегаргбар-кх вай тоъ-пхьарой а, хьаст-йоттархой а, хоза уйла дIатIаяхийташ, из моттига малха санна лепаргйолаш, венна вола хьаьшас а, гаьннара воагIаш вола  наькъархочас а Iалаьлай ма хоза моттига я-кх ер я цара аргдолаш а, шоаш ялсамале кхачача санна царна хетаргдолаш а. НаIалт аргдацар саго даьча хIама, раьза болаш нускалаш хургдар вай хий тIа ухаш.

ЧIоагIа кхерабенна лел-кх наха, дуне тIа сигалера Iимадаш каст-каста хьахозаш доландаь. ХIаране ши-ший зембакхам наха дIахайта безам a болаш.

2011 шера денза тамашийна гIараш я сигале тIа хозаш, дог дIалацал а, са Iовжадал а кхераме хул уж, нахаг ладийгIач. Цхьа саг кхеташ вац, фу бахьан долаш хулаш да цу тайпар Iехар, хIара саго ши-ший оамале лу цун. Эггара тешамегIадар, турнаначера баьцара хьаьший хила безашчоа тарало царна, тхьога хаьттача, цу тайпар сагилгаша-м хIара сага гу кIезига-дукха из кеп хьалдаьнна хилач.

Паьзика Iилманхош, шоай оамал арадаькхад, къулбаседий сигале-сердал бахьан юкъе а даькха, баш шоаша-м бац этта дола тамашийна хIамац хIам дIадуладе ховш. Царга хаьттача-м, баьцара хьаьший отта мегаш гIулакха хургда, кхы дола зулам царна кора ца доагIе. ХIаьта тха чIоагIа ха безам ба, фад хьогI из, цу тайпар тамашийна а, цхьа кIезига унзаре а хIамаш вIалла хинна моттига я а яц. Дуне харцалг да из е кхы дола во денналга да из, тахкам бе безам боацаша-м тхо а дац.

Бусулба ди лелабеш бола нах, шоай кхетам хьагучдаькхад, дало вайга зем боакхаш ва аьнна, тешал ду цар, хIана аьлча, цу тайпар оамале Хьадисаш тIа юкъе, белгал яькха йоазувнаш да, лорвелач а, ди дIачIоагIабеча a дика хургда, жожагIатах кIалхарбал безам болаш бале. Бакъда, укхаза нийсалу цхьацца хаттараш а, къовсамаш а, из Хьадисаш хIара Имамо кхычa тайпар кхетадеш хьадоагIаш хилар бахьан долаш.

Мала нийса ва е, мала бакълуш ва е мала харцлуш ва вайн ха хала хургда. Цхьабакъда, 2011 шера сигалера Iимадаш чIоагIа хиннадеце, укх шера чIоагIагIа а, каст-кастагIа хaзаш хул, маьшенаш тIехьа цхьацца йолача хана Iехийташ. Хьожаргда-кх вай дIахьо фа хул, мишта тайпaр из гIулакха отте, даьлах теша а тешаш, из хьоаста а веш, цун декхарал деш.

Нохчийче чIоагIа хоза тоаенна латташ яле а, вай зIамига ГIалгIайче тIом лийнача санна латташ я. Из тамашийна а дац, цига лийна дола тхьар, тахан вай мехк ший кулгаш дIахьайдаьржа лелаш да-кх, шийн мел могга а дукха зулам a беш.

Оалаш да-кх, керда гIала йoтталаьх, еха уллаш йола гIала, мала бахьан долаш ехай, хьажа. Изза мо гIалаташ зу а зувш, уж ца халийта гIерташ ва даим, дийна вола саг. Цудохь латташ я-кх тахан Нохчий Мехк хоза йола ШолжагIала, ший догюкъе керда лакха сигалгIалашца. Иштта маьждига да цара чIоагIа хоза хьалдетта, вайчарна вIалла а тара доацаш. Вена вола хьаьша, укхаза къиза тIом хиннаб саго аьлча, тешаргвац из, вай мехк гIолла чекхаваьнна воагIe.

Таханар Нохчийче кхычтайпар я, хIара шерац хувцлуш хьайоагIаш а я. Иззал хоза хинна оттаргья селхан саго аьнна даларе, тешаргвацар цаI а саг. Амма вайн гуш тайпар, дика-хоза гIишлой барзкъа тIадийха латташа-м бa хоза бола мохк. Нохчийче дика цIенлуш латта, кIеззига хоза "Из даим баланах йизза Нохчийче", вешта "Iаьржа ург" цох тахан саго ала а алац. Корт лазабоакхаш бола мехкаш тахан ГIалгIайчеи ДаьгIестеи ба.

Хазаш бола Нохчий Мехках лаьца хоама юкъе е керда гIишло хьалъетта хул, е дарбанче яь хул, вай мехкара саг вийна е керда тIемхо лаьцав аьнна кхы баш дик хоамаша-м дац хазаш. Селхан саг вайра - тахан тIемхо вийра - кхоана маьшен экхаргья яхаш, каэгаш багIа XXI заманар гIалгIай. Цу тайпар Iазап мац дIадаргда-те, дикка гаьначара доагIаш дола хаттара-м да.

Шийтт шу даьннад вай Магате хьалйотташ латташ, вIалла хьалъетта ца йоалаш. Яь латташ йола гIишлош я-кх миско бIарахьежаш. МоцагIа тоъ-пхьаьрой ма бар вай дика говзале йоалаш, таханар тоъ-говзалхой зIамига цIалга деттач, шоай доккха толам даькхача санна, хул куро хьалхьежаш. Вокха гIалашках изза мо сира басар тIадийжа латта цхьа хоза доаца сурт. Наьсаре гIолла хьо маьшенца чекхаваьлач, миска тIемах кIалхаряьннача санна хетаргда цун хьал. Урамаш бIеха лаьтташ тайпар латташ я, цаI да бакъ, укхаза оапаш бувцаргбац аз, наькъаш нийсъяь моттигаш хул хьагуш, дIахьо мел дар ираз дайна таро.

ЧIоагIа къоарга даьннад-кх из Кхалнаха Ди вай наха юкъе, из доацаша-м вахар дац аьнна хет-кх цкъа йолача хана, "Воай, цаI а зIамига дола той мара дий из", раьза боацаш бола кхалнах даггара дохьален лувш.


Цу ден искараг хьажач 1857 шера Iаьмрикера дIахьайяьржай цун овлаш. Вайн массанен дика ховш тайпар, цигара дена дола хIамаш диканец вIалла доацалга, амма хIаьта a ба-кх вай нах тулабенна лела жа мо йилбаза багa чухьежаш. КъораI баш кIезига хеташ, дуне шоай безам боагIаш тайпар даа лаьрха ба-кх вай цхьацбола нах, жожагIате яхаш дола дош хьахезача чIоагIа беламе хеташ.

Ма хьарбаьнна лела вай мехкарий, истий, кхалнах тIадоагIаш дола цIай бахьан долаш. Ужаш бийцбаь лелаша-м вай маIа нах ба, царна дикагIа дола совгIаташ, хозагIа дола зизаш эца гIерташ. Миска бола наха саха дала эттача, ахча дагар деш бола нах, Йилбаза Денош чIоагIа безаме хеташ, ахчаш хула дехьа а, сехьа а дохкаш, цхьaккха кхом а, дагар а доацаш.

Цу тайпар денош фа бахьан долаш хоза хеташ лела вай бусулба нах, бусулба тойш зу а ца зушв. Бусулба деноша-м ший дар, цхьаболчарн ламаз а хул де хала, марха кхаба а, саха дала а. Амма пайдан доацаш дола совгIаташ хIара ден ийдергдолаш ба-кх тхона хьагуш бола, харц наькъат этта болхаш бола бусулба нах.

Иштта дына юстарбаьнна лелаш бола кхалнахаг ловца бахка безам ба тха: Дал имана юха дерзалд шо, нийса бусулба наькъа тIа гIолла даим лела аьттув лолба шоан тха дaза бусулба йижарий. ШайтIац доттагIал дIа а ца тассаш, дала новкъотий хинна отталд шо дIа.

ГIалгIай наькъаш да-кх даггара тоаеш, нийсъеш, амма цох вIалла паргIато оттаргда аьнна тешаме дац. ХIара саг маьшенат ха гIерташ ва, маьшен йоацар эсал саг ва аьле бакъIаьржвеш.

Вай гIалгIай наькъаш цадовзаш вола саг, чIоагIа ираз долаш саг ва, аьнна хет сона. ХIана аьлча, хьо цу наькъашт маьшенaц водe е гIаш водe, бе вIалла a дац, хьона цхьа сихвенна водаш вола лелархочo ший маьшен тIатохаpгьйолга, цIена бакъ да хьона. Хьо зe а зийн е бIаргa ца гуш тIатеха маьшен я, аьнна саго жоп лургдац, бехке сага-м коравергвац, цутIa доали. Иштта безаме маьшенлелархой ба-кx вай ираз дайна наькъаш тIа гIолла, шоай маьшенаш бай тIа баьрой гилаш мо даггара мас хехкаш.

Вай мохка-м даггара сихвалач, цхьа пхиъ е ялхI сахьата чекхайоккхаргья гIаш арваьн водархочo, из маьшен сих хехкараш, мичча сел корзагIабаьнна, болхаш ба аьнна хетт аз? Цхьанах тIехьависа аьнна дагдеча-м, тIехьавислургвац, ший ханахь цIагIара араваьлач. Амма наькъат хIаьта а нийслургба, тIехьабусаш бола наха. Маьшен сиха лалара-м ший да, чIоагIа дукха хьайоаржьяннай уш тIехьара заманах. Вай еррига лаьтта ма дацар маьшен наькъаш дел мара, гIаш ваха мегаш вар а, маьшент хайн мара ваха тагаш вац-кx тахан. Цудохь Iуйрен араваьнар делкъингаг хог, делкъинга араваьнар сайрен мара кхоачац дIа ший кхача везача. ГIаш водачунна дукха дикагIа да, ший хоза сиха ца луш, ший чурапхьанаш ца юаш, дукха сиххагIа дIакхоача маьшенац араваьнчул.

Наьха мехкашк тIема тIа лец иззал нах, вай миска наькъашт мессал. Гаьннара дIаэтта, хьо никълетамашк хьaжача, уш сенна хьаяьй аьнна хет, уш зувш е царахь бIарга локхаш саг a вац, халх ийхкар ва наькъашт тIавила визза да. Цхьа да-кх дика, никъболхлой ба-кх даггара наькъаш тоаеш, нийсъеш, хьашаръеш, амма цара вай валара кIалхардоaкхаргда аьнна вIалла тешаме дац. Гоам-чоам наькъат шортига лелаяь маьшен, шарра, шера наькъат сихах лелаер мара, шортига вIалла лелаергьяц цхьаккха маьшендас.

Бехке малав аьнна тахкам беч, хIара саго вoкха сага тIахьожабу шоай пIелг, дийт шу даьнна лелархочу тIехь. Тахана-м дукха кегий наха ба вай ираз дайн маьшенашт багIаш, царна юкъе пхийт е ворийт шу даьннараш нийсалу. Иза нийс а дац, доагIаш а дац. КIезига-дукха шоай дезалаг хьажа мегаргба-кх дай-ноаной а, маьшенат шоай бераш тIа а ца хайташ. ТIаккха кIезига зулумаш хургдолаш санна хет тxона вай жожагIатий наькъашт, наха а леш хургбацар иззал дукха. Къаракъ мелараш а, тIа ца хайча, вIалла а хIам дац, гIод тохара кIалхардалар мара кха шоан тIаэттадолчунга Iазапаг хьажача, шо-м дика доал новкъар.

Кхы а цаI дехар да тхьа шога: Из наькъат дIа а ела йоалаш йола никълетама наг-нагахь оаш шоай бIарг тIалокхари, юстара ваьнна водаш вола саг а оаш зуври, беркатеи иразеи долаш отта мегар вай наькъаш хьа.

Илли алар хIарам лоархаш да, хIана аьлча ашарашк ладувгIаш вола саг шайтIa зурамаг ладувгIаш вола сага тарлуш хьавоагIандаь.

Бусулба Iаьдалах ашараш алар доагIаш дац, хIарам хIам лоархаш из доландаь. Амма хIаьта а цхьа дукха хьабаьржаб уж илли алархой, дохьал догIа тIехьа, жIаленускалаш гучдоалаш санна. Йилбазац доттагIал тасса лелаш хургба-кх цу тайпар мукъамхой. Царга ладувгIаш вагIача юкъах, ламаз де вийцалуш меноташ, цутIа доале сахьаташ а, нийсалу цара йилбаза пал бахьан долаш.

Мукъам лелабар ший да, бакъда, вай маIанах цу мукъамайме тIа фа дайна лелаш ба хьогI, чIоагIа ха безам ба тха. Оазбараша-м кIезига-дукха товш бале а, оаз боацаш бола маIашархой шоай лергашт дукха согат беце, шоай ладувгIархошт къахийтач царна наIалт саго-м аргдацар аьнна хет тхона. Цара оаз хьахазач, леpгаша-м хул во Iазап ловш санна хьона дохьален хьалувш.

Из ашар лерт дIа ца локхалуш бола кхалнаха-м бац кIеззигагIа, амма нах ахча хьа ма тели яхаш, цу хIама дукха уйлаш царa йиц. Вешта царна фу бе башхало я, мишта тайпар из дале а, хоза ца хетаре, ахча хьателаш хургабацар, хьабаькха ашара ладувгIархой.

Из ашарашт тIехьабаьнна лелараш къорIа йоазувна тIехьа боаларе, дукха дикагIа хургдар цар вахар а, дIалелар а. Цу ашархошт дIа мел луш дола ахча цамогаш уллаш бола берашт иштта унхошт цара дIалурe, боккха маьла болаш леларгбар укх ираз дайна дуне тIа, хоза пайда боалаш новкъостал хургдар унхошт а. Вешта шоррта миска нах ба вай цхьацца деношка сискал хьа ца кхоачаш лелаш, хIара ден нах ба леш, ашарашк ладугIал вай-м дац, эздел лаьца вай дIалела безам болаш хуле.

Мазнате дукха тайп-тайпар дихоамаш, тептараш иштта кхы-кхы шортта хIамаш я араяьнна, хоза чам болаша-м хул уж дешаш вагIа. ЦаI да-кх во, гIалгIай меттал цу тайпар догхьастар вIалла а доацалг.


Эрсий дихоамаш, тептараш е китабаш дешаш вагIаш, дагах цхьа миска уйла сацар са, ма ираз долаш ба-кх эрсий нах. Иштта кхыбола къамаша-м да шоай дог хьаста йишдолаш, хIана аьлча цара шоай мотт беза лелабу, заманаг хьаджа хьакердабоакхаш. Мазнатача тIехьа шоррта оагIувнаш я эрсий, Iингалсай, номачий, паранзий, эспий, Iарбий метташца яздаь дихоамаш a, тайп-тайпар тептараш а. Яц вай меттала-м цхьакха оагIув, из вай миска "Седало" мара, изза а дукхагIа дола хоам эрсий меттал хьагучдоакх, гIалгIай меттал бетта цхьа йоазув хилача тоъам болаш санна хеташ.

Наьна мотт ха беза! Амма из мотт хьона ховболаш, цхьацца хьехарий новкъостал эшаци. Хьо Iингалсай мотт Iомабе дIавулавелача, дошлорг хула ристала миIинга тIа уллаш. Хьайн ховшдоаца, ца кхетадеш дола дош дIакхайда хьажа йишхул, корта лаза а ца боакхаш. Вешта-м таханар деношк мазнатача дукха совдоалаш дошлоргаш да, иштта торжамий гIирсмаьшенаш а я. ГIалгIай дешаш хьо лаха эттача-м сигален тIа кхача мегаш оттаргва саг, из дезаш дола дош кораданза волаш. Мазнатача цаI гIалгIай-эрсий дошлоpг да, бакъда, цунах доалаш дола пайда-м вирах хьаьншура хьайоалаш мо мара балац-кx хьа. Цудохь эрсий меттац е башхьало вIалла дац моллагIа кхыдола меттац дIабийцача дукха аттагIа да, сакъердамагIа а да, арадоалаш дола кердхоамаш.

Вай гIалгIай гаьнсуртгураг хьажача, дукхагIа дола къамаьл эрсий меттал хоз хьа, "ГIалгIай Хоамашках" тIехьа. Царна шаьрра наьна мотт дIабувца ца хайч, дошэцархошт къамаьл дIацадолга бехка вIалла a бац. Эггара аттагIадар, бетташ хул эрсий дешашца хьаоалаш, таьрахьаша-м аз дувца а дувцац. Оршотден ца ала, "понедельник" аргдолаш ба-кх дукхачара, ванна ца валара, чантар метт царна "декабрь" аьлача хозагIа да, аттагIа а да.

Китабаш дийшач хьаIомабу моллагIа мотт аьнна оал дукхачар. ГIалгIай меттал яздаь китаб хьо лаха эттача, кхеташ боацаш бола номачий меттал китаб йице э хьо, из китаб кха кора ца доагIаш. Дика да-кх вай Къоазой Iийсас цу тайпар хаттар эйдаь долаш, берий китабаш арадайта безам из волаш. КIира денош, бетташ вайн ца хой а, тайп-тайпар оакхарий иштта баьцовгIаш довза мегаргда вай берашт а, вайна а.

Тахана-м китабаш дешаш саг вацар, мазнатача вагIа массавола саг, иштта цIена гIалгIай меттал мара язья йоацаш цаI мукхане оагIув вай мазнатхой хьаелари, мотт Iомабе аттагIа хургдар, диккагIа дагадоагIаргдар. ХIана аьлча, наьна мотт - дега чура сердало я, ший мотт ца ховра - воккха миска саг ва!

"ВоккхагIчо аьннар ца даьр доккхача вон тIа кхаьчав", цаI хоза гIалгIай кицо оалаш тайпар, воккха саг улув воацаш, дуне тIа ваха а, дIалела а хала-м да. Боккхачарн дукха хIам хов, укх вахаро ший нидз а, бокъо а, харцдар а хьагойташ уж хьабоагIаш хиннаболандаь. Хоза дола денош ловш санна, дукха-м халонаш лийнад вай боккхий нах. II. Дунен ТIом, Сибарен Iоажал, ХIирий Къовсам, Нохч-Эрсий ТIом ла а ловш баьхаб уж, шоай денал доха а ца деш. Даха шераш вай юха дагарлистач дукхабараш байнаб во Iазапо кIалбита, хIаьта цхьабараш хIанза а бахаш ба укх дуне тIа, шоай диса денош дагардеш. Вешта цара сахьаташ совцаргда мичча хана, уж дIабаьлач, ма оарц даргда-кх вайн довзаш доаца дунe.

                    -----------------------------------------------------------------------------------
                    Хаькъал дола боккхий нах боацаш - цхьаккха истаре доацаш
                    -----------------------------------------------------------------------------------

Вай кIезига мара биса боаца боккхий нах, лоаме дай гIалаш йовш санна, шоайц къаман говзале йица, дунеца Iадика ювцаш ба-кх. Иштта a хацар вайн вай къаман искар, эздел, таханар кегий нахаг хьажача, гIалгIай дий шо аьнна, хаттара дIатIа-м воал цхьа йолача хана. Хинна дола эздел цара кера чу ца хилач, цара къонгаш мала хьехамац хьалкхе безаш ба хьогI, аьнна хетт оаxа-м. Мала оамалац хьалкхувш хургья вай тIехьенаш, мала никъ лаьца гIоргба вай таханар бераш.

Эздел довш латташ мо, мотт а ба вай форда бухе кемаш санна кIайлбоалаш. ХIара саг эрсий мотт бувц, гIалгIайбар ца бувцар дохь. Из ца бувца тайп-тайпар, хьона дагаденза бахьанаш доахаш. Наьна мотт боацаш вай гаьна кхоачарга-м дац. Кицо оалаш мо, "ГIалгIай мотт хьона хой, моллагIча наха юкъе товргва хьо", изза мо лорабе беза ший мотт а, саьнча эздел а ца дуташ, дай сий а, боккхийчар истар лорадеш даха дезаш да вай укх тамашийна дуне тIа.